enczsksiplhudeitsvhrespt
/ plgłówne menu
jesteś tutaj Theatre database
EN | PL

Teatr Talia

historia teatrugaleriadane techniczneoryginalne wyposażenie

ważne wydarzenia

(więcej)1856 | otwarcie cyrku Julius'a Kärger'a

(więcej)25.07.1865 | decyzja o urządzeniu w cyrku Kärger'a tymczasowego teatru (zwany Intermistertheater) po spaleniu się Staadttheater

(więcej)30.07.1865 | inauguracja Intermistertheater śpiewogrą "Die Lebensmuden" autorstwa E. Raupacha

(więcej)1870 | modernizacja wnętrza zlecona przez nowego właściciela budynku Friedrich'a Schwemmer'a; autorem projektu był Heinrich Simon

(więcej)1931 | gruntowna modernizacja; autorem projektu był Emil Lange

osoby

Carl Peβcheck |Architekt
Emil Lange |Architekt

historia

W roku 1832 hotelarz Julius Kärger zakupił posesję wielkości trzech mor­gów przy ul. Nabycińskiej (Schwertstrasse 3)[1], prostopadłej do ul. Le­gnickiej (Friedrich-Wilhelmstrasse). Wydaje się, że zamiarem Kärgera by­ło wzniesienie w tym miejscu kompleksu hotelowego. Do takiego przypuszczenia skłania kilka przesłanek – zawód właściciela, położenie dział­ki przy jednej z trzech głównych arterii miasta, a także spory rozmiar po­sesji. Do realizacji hotelu jednak nie doszło. Być może Kärger, który za­kupił w tym samym czasie kilka posesji w rejonie pl. 1 Maja (Kónigsplatz)[2], – traktował ów zakup jedynie jako lokatę kapitału. (…)

Odpowiedzialnymi za przygotowanie projektów byli C. Peβcheck (Mauermeister) i F. Vorback (Zimmermeister). Wykonane przez obu mistrzów projekty uzyskały akcep­tację w maju 1855 r. i najpewniej wówczas przystąpiono do realizacji. Pra­ce budowlane ukończono w lutym 1856 r.

Ta obszerna budowla nie miała charakteru monumentalnego. Rozle­gła, pozbawiona elementów dekoracyjnych fasada nie stanowiła wyraźnego akcentu tutejszej zabudowy, a o odmiennym przeznaczeniu informo­wał przechodniów jedynie napis Cirkus.

Mimo to kärgerowską inicjatywę przyjęto z dużym entuzjazmem i za­interesowaniem. Po raz pierwszy zgromadziła się tu publiczność 19 lute­go 1856 r., by obejrzeć występy zespołu Miss Ella[3]. Od tej chwili cyrk zgodnie ze swoim przeznaczeniem służył mieszkańcom Wrocławia przez następnych dziewięć lat.

Istotne konsekwencje dla tego szczególnego przybytku sztuki miał po­żar Stadttheater, 19 lipca 1865 r. Utrata w zasadzie jedynego wówczas tea­tru w mieście zaktywizowała całe społeczeństwo. To dramatyczne wyda­rzenie dotknęło w równym stopniu występujących na scenie aktorów i ak­cjonariuszy teatru, a także publiczność. Na zainicjowanym przez akcjonariuszy zebraniu, 25 lipca 1865 r. podjęto decyzję o natychmiastowym urządzeniu tzw. teatru zastępczego (Intermistertheater). Zadanie powierzo­no utworzonemu wówczas na mocy miejskiego rozporządzenia komiteto­wi, którego członkowie rekrutowali się z byłych udziałowców Stadttheater. Ustalono, że najdogodniej będzie doraźnie na ów cel wykorzystać Cyrk Kärgera[4]. Charakter tejże budowli pozwalał na stosunkowo szybkie i bez znacznych nakładów finansowych urządzenie sceny, na której wznowiłby pracę zespół aktorski. Istnienie wielu pomieszczeń ponadto stwarzało możliwość zorganizowania w nich garderoby i rekwizytorni.

Prace adaptacyjne trwały – zgodnie z wyznaczonym terminem – sześć dni. 30 lipca 1865 r. śpiewogrą Die Lebensmüden, autorstwa E. Raupacha, zainagurowano dwumiesięczny sezon w owym Intermistertheater[5].

Podyktowane nagłą koniecznością przekształcenie budowli cyrkowej w budynek teatru sprawiło, że całość wykonanych prac ograniczyła się tyl­ko do niezbędnych zmian. Na miejscu istniejącego podium została urzą­dzona scena, a parter widowni urządzono w ten sposób, że na dotychcza­sowym menażu ułożono podłogę z desek, gdzie ustawiono rzędy krzeseł. Wiemy z doniesień wrocławskiej prasy, że koszty związane z wyposaże­niem sceny w maszynerię oraz kulisy były najpoważniejszym wydatkiem i wyniosły 2000 talarów[6].

Mimo ograniczeń finansowych, przez wprowadzenie kolorystyki sto­sowanej w architekturze teatralnej, wnętrzu starano się nadać bardziej re­prezentacyjny charakter. Wyłożone czerwonymi tapetami ściany lóż, wy­posażonych w fotele wyścielane skórą, kontrastowały z utrzymaną w bie­li pozostałą częścią widowni. Uroczysty wygląd wnętrza akcentowały zło­cenia, którymi pokryto drobne elementy skromnego wystroju. Zabrakło jednak pieniędzy i, przede wszystkim, czasu, by urozmaicić dekoracją skromną fasadę, chociaż i tu wprowadzono pewne zmiany. Zmiany te wy­nikały głównie z troski o publiczność, dla której obok głównego wejścia udostępniono dwa dodatkowe[7].

Sześciotygodniowy okres, kiedy pod dachem Cyrku Kärgera publicz­ność oklaskiwała klasyczny repertuar – nie pozostał epizodem. Chociaż w październiku roku 1865 budowla znów funkcjonowała zgodnie z pier­wotnym przeznaczeniem, to fakt, że sprawdziła się jako budynek teatru, nie pozostał bez następstw. Wejście w życie wspominanej już ustawy pro­cedurowej, zachęciło Georga Krusego, ówczesnego właściciela cyrku, do starań o koncesję na przedsięwzięcie teatralne. Uzyskanie jej – jeszcze w tym samym roku – przesądziło o dalszych dziejach kargerowskiego etablissements. 2października 1869 r. przedstawieniem Königsleutnant Karla Gutzkowa – Georg Kruse otworzył tu nazwany jego imieniem teatr. Od tego dnia przez następnych siedemdziesiąt kilka lat budynek cyrku dzia­łał i pozostał w świadomości wrocławian jako teatr. Wprawdzie Kruse po niepowodzeniach finansowych zaprzestał działalności teatralnej 15 wrze­śnia 1870 r., ale już 21 września tegoż roku w murach starego cyrku roz­począł działalność Teatr Talia pod dyrekcją Friedricha Schwemmera. Trzeba zaznaczyć, że od 1 stycznia 1875 r. Teatr Talia działał jako filia Teatru Miej­skiego[8]. W roku 1932 z okazji 70-lecia urodzin twórcy Tkaczy otrzymał imię tego wybitnego dramaturga przełomu XIX i XX w.[9] W roku 1936 Teatr im. G. Hauptmanna zamknięto. Sztuki dramatyczne wystawiano od tej pory w Teatrze Miejskim i w Schauspielhausie przy ul. Zapolskiej.

Architektoniczne przeobrażenia budowli

Niezależnie od naszych spostrzeżeń wiążących powstanie, nie istniejące­go od lat, Teatru Talia z dwoma wydarzeniami – pożarem Stadttheater i ustawą procederową z roku 1869 – czynnikami sprzyjającymi tej decy­zji były w równym stopniu: usytuowanie założenia i jego architektura. Zmiany funkcji budynku pociągnęły za sobą konkretne działania budow­lane. Nie bez znaczenia był fakt, że kolejni właściciele przybytku starali się w miarę swoich, czasami bardzo skromnych, możliwości finansowych zmodernizować założenie, by w pełni spełniało oczekiwania bywalców. Specyfika pełnionej pierwotnie funkcji, która zaważyła w sposób istotny na kształcie architektonicznym budowli, oraz kolejne jej przeobrażenia skłaniają nas do odtworzenia owych etapów.

Cyrk Kärgera powstał w rejonie Przedmieścia Mikołajskiego, w miej­scu, gdzie ul. Nabycińska zbiegała się z ul. Legnicką - najważniejszą ar­terią tej części Wrocławia. Rozwój urbanistyczny miasta, zapoczątkowa­ny w roku 1806 nakazem wyburzenia fortyfikacji, objął swoim zasięgiem również tereny rozpościerające się na zachód od Bramy Mikołajskiej. Jed­nak ewolucja Przedmieścia Mikołajskiego nie była tak dynamiczna jak Przedmieścia Świdnickiego. Także struktura społeczna nowo powstałej dzielnicy kształtowała się w sposób odmienny. Właściciele tutejszych po­sesji nie stanowili wrocławskiego establishment, lecz głównie osiedlali się tu kupcy i rzemieślnicy. Wydaje się, że momentem znaczącym dla tego obszaru Wrocławia było otwarcie w roku 1846 Dworca Świebodzkiego. Wówczas coraz liczniej w rejonie ul. Legnickiej zaczęły powstawać zajazdy i restauracje. (…)

W lipcu roku 1854 Ferdinand Vorback i Carl Peβcheck przedstawili do zatwierdzenia projekt zleconej im przez Kärgera budowli. Widoczny na projekcie rzut przyziemia i rzut widowni oraz przekroje poprzeczne wzdłuż osi północ-południe i osi wschód-zachód, a także rysunek kolu­mienki dają częściowe wyobrażenie o koncepcji budowniczych[10].

Naszkicowany przez budowniczych plan sytuacyjny posesji Kärgera świadczy, że autorzy projektu starali się wykorzystać istniejącą zabudowę, którą stanowiły trzy budynki usytuowane wzdłuż zachodniego, południo­wego i wschodniego boku działki. Zachowali dawne budowle nieznacz­nie je modyfikując – tylko jedna z nich (zachodnia) została częściowo ro­zebrana. Leżące u podstaw koncepcji oszczędnościowe podejście budow­niczych miało istotny wpływ na dyspozycję przestrzenną kompleksu. By­ło to założenie o nieregularnym rzucie, składające się z czterech członów o odmiennych funkcjach i sporego dziedzińca wewnętrznego od strony północnej. Wzdłuż linii ul. Nabycińskiej usytuowany był założony na rzu­cie wydłużonego prostokąta budynek frontowy, w którego obrębie zapro­jektowano wejście oraz pomieszczenia kas i garderoby. Od południa przy­legał doń na rzucie mocno wydłużonego prostokąta (o stosunku propor­cji 1:7) budynek, w którym przewidziano wiele pomieszczeń dla zwierząt. Niewielki, wyodrębniony budynek usytuowany w północno-zachodnim narożu przeznaczono na ciepłownię. W tak zorganizowaną przez dawną zabudowę przestrzeń wpisano zaprojektowany od podstaw, na nieregular­nym rzucie o poligonalnym zarysie od strony dziedzińca, zasadniczy trzon cyrku. Środek tegoż zajęła arena otoczona amfiteatralną widownią, zesta­wioną z czterech segmentów rozdzielonych przez wejścia na krańcach wy­tyczonych osi (północ-południe, wschód-zachód). (…)

Arenę od miejsc siedzących odgradzał szeroki pas obejścia, którego granicę z widownią wyznaczały rytmicznie rozmieszczone kolumienki (prawdopodobnie żeliwne), wspierające półkoliście zamkniętą przestrzeń nad areną. Dwukondygnacyjny trzon nakrywał wielopołaciowy dach na­miotowy, którego szczyt wieńczyła latarnia pełniąca funkcje wentylacyjne.

Sądzić można, że zaproponowane rozwiązanie nie zadowoliło w peł­ni zleceniodawcy, skoro z roku 1855 pochodzą następne projekty cyrku sygnowane przez Pefichecka i nieznanego z nazwiska budowniczego. Wy­daje się, że dopiero te projekty posłużyły jako podstawa do budowy. (…)

O wyglądzie zewnętrznym budynku niewiele możemy powiedzieć, poza tym, że był nader skromny. Zachował się, co prawda, rysunek fragmentu fasady z głównym wejściem z roku 1857, ale wydaje się, że pozo­stał on jedynie w sferze projektu. Możemy jednak sądzić, że Kärgerowi zależało na nadaniu rozległej fasadzie pewnych cech reprezentacyjności i w tym celu powierzył E. Haynowi przygotowanie oddzielnego projektu modernizacji fasady. Pomysł Hayna polegał na niekonwencjonalnym spo­sobie rozwiązania tej części fasady, gdzie mieściło się wejście. Trzyosiowa część środkowa ujęta lizenami miała zwieńczenie o formie frontonu. W kondygnacji parteru podział stanowiły trzy półkoliście zamknięte wnę­ki. Centrum drugiej - o rysunkowym boniowaniu - zajęła, skomponowa­na również jako arkad tryforyjna loggia, zwieńczona belkowaniem. Zasto­sowany motyw arkad przypominał Rundbogenstil, natomiast belkowanie nad loggią i fronton został rozwiązany za pomocą form antycznych. (…)

Bożena Grzegorczyk, Architektura i budownictwo teatralne we Wrocławiu od około 1770 roku do schyłku XIX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000.
 
 

Literatura:

  1. Breslauer Zeitung, 25 lipca 1865, nr 341.
  2. Breslauer Zeitung", 30 lipca 1865, nr 351.
  3. Kiseritzky E., Das Gelände der Ehemaligen Festung Breslau 1813-1870, Mitteilung aus dem Stadtarchiv und Stadtbibliothek zu Breslau 1903.
  4. Middleton R., D. Watkin, Neoclassicaland 19th Century Architecłure, London 1987.
  5. Neue Breslauer Zeitung, 4 września 1932.
  6. Sittenfeld L., Geschichte des Breslauer Theaters von 1841 bis 1900, Breslau 1909.
  7. Schlesische Zeitung, 19 lutego 1856, nr 265.
  8. Wernekinck H., Der Berliner Cirkus in der Friedrichstrafie No. 141a, „Zeitschrift fur Bauwesen", 1853.

[1] E. Kiseritzky, Das Gelände der Ehemaligen Festung Breslau 1813-1870, Mitteilung aus dem Stadtarchiv und Stadtbibliothek zu Breslau 1903, s. 60.

[2] Ibidem, s.60.

[3] Schlesische Zeitung, 19 lutego 1856, nr 265.

[4] Breslauer Zeitung, 25 lipca 1865, nr 341.

[5] L. Sittenfeld, Geschichte des Breslauer Theaters von 1841 bis 1900, Breslau 1909.

[6] Breslauer Zeitung, 30 lipca 1865, nr 51.

[7] Ibidem.

[8] L. Sittenfeld, op.cit., s. 174.

[9] Neue Breslauer Zeitung, 4 września 1932.

[10] Archiwum Budowlane miasta Wrocławia, T. 3990.

 

 

autor: Bożena Grzegorczyk

informacje dodatkowe

nie wprowadzono żadnych informacji

Dodaj informacje

nazwa będzie opublikowana

Email nie zostanie opublikowany

Informacja: Informacja o teatrze musi zawierać minium 10 znaków.

sevenminusthree=